In het vroege Krijt, rond 140 miljoen jaar geleden, was Nederland nog geen land maar bedekt door een diepe zee waarin ammonieten en andere zeedieren rondzwommen. Ammonieten zijn inktvisachtigen die massaal vookwamen. Het is dan ook niet verwonderlijk dat ze vaak fossiel worden gevonden. Op veel plaatsen waar afzettingen uit het Krijt aan de oppervlakte komen zijn ammonieten te vinden. Helaas zitten deze lagen in Nederland te diep, maar in Noord-Duitsland liggen ze vlak onder of aan het oppervlak. Tijdens de aanleg van de metro is in Hannover een grote variatie aan ammonieten gevonden.
|
|
Ammonieten zijn overblijfselen van een uitgestorven groep inktvissen, weekdieren voorzien van een spiraalvormig gewonden schelp, die veel weg heeft van een slakkenhuis. Sommige zijn versierd met knobbels en richels. Vooraan hun kop hadden ammonieten een tiental tentakels, lange armen waarmee ze vissen en andere proodieren verschalkten.
De schelp van een ammoniet is opgebouwd uit verschillende kamers. Telkens als het dier te groot werd voor zijn kamer vormde het een nieuwe, grotere kamer. De kamers waren gevuld met gas, die de ammonieten zelf aanmaakten. Door de hoeveelheid gas te variëren konden ze zich voortbewegen. Beetje gas eruit en de ammoniet ging omlaag, beetje gas erbij en de ammoniet ging omhoog. Daarnaast konden de dieren met hun mond een krachtige waterstraal uitstoten, waardoor ze met grote snelheid vooruitschoten. Hoewel ..... vooruit: de kop zat net als de waterstraal van een jetski aan de achterkant, dus eigenlijk bewogen de dieren achteruit.
Ammonieten verschenen als organismen voor het eerst in het Laat-Siluur en kwamen tot grote bloei tijdens het Mesozoïcum. Tegen het einde van deze periode, aan het eind van het Krijt (65 miljoen jaar geleden), stierven de ammonieten uit, samen met de dinosauriërs en veel andere zeebewoners, zoals de maashagedissen en zeeschildpadden.
|
|
De naam die aan de ammonietencollectie van Naturalis is gegeven komt van de Duitse verzamelaar Wiedenroth. De ammonieten van Wiedenroth stammen uit het Vroeg-Krijt, een periode die duurde van 135 tot 120 miljoen jaar geleden. In Duitsland worden bij bouwwerkzaamheden regelmatig prachtige fossielen gevonden. Veel van de ammonieten komen uit de buurt van Hannover, uit kleigroeves en bouwputten van het vliegveld en de metro.
Wiedenroth verzamelde zijn fossielen met grote zorg, waardoor ze nog bijna helemaal compleet zijn. Ook vermeldde hij bij elk fossiel details over de vindplaats en de laag waarin het fossiel was gevonden. Deze goede documentatie maakt de Wiedenrothcollectie zo waardevol. Veel fossielen worden namelijk gevonden door werklieden of amateurs en worden doorverkocht aan geïnteresseerden. Bij deze vondsten worden meestal de belangrijkste gegevens niet opgeschreven en wordt al snel vergeten waar ze vandaan komen. De prachtigste fossielen zijn daardoor wetenschappelijk waardeloos. Elk museumobject zonder contextinformatie is een voorwerp zonder betekenis, waarmee geen onderzoek kan worden gedaan.
De collectie in de kelder van Wiedenroth is een paleontologische staalkaart van het leven in het Vroeg-Krijt. De collectie bestaat uit maar liefst tweeduizend ammonieten uit Europa en Marokko, allemaal daterend uit het Vroeg-Krijt. De ammonieten uit Europa zijn afkomstig uit diepe wateren en vertegenwoordigen vaak resten van jonge dieren. De ammonieten uit Marokko komen uit ondiepe wateren en vertegenwoordigen hoofdzakelijk volwassen dieren. De soorten uit Hannover zijn zo'n 5-7 cm groot, die uit Marokko zijn to wel 30 cm en hebben knobbels en uitsteeksels. Dankzij de variatie in soorten in deze collectie kan er onderzoek gedaan worden naar de verschillen tussen de soorten.
|
|
De collectie van Wiedenroth werd tentoongesteld tijdens het Krijtcongres in Hamburg. Elke vijf jaar komen ammonietendeskundigen bijelkaar om de laatste nieuwtjes over hun onderzoek uit te wisselen. Ammonietenconservator Flip Hoedemaeker van Naturalis was hierbij ook aanwezig. De collectie van Wiedenroth werd tentoongesteld in vitrines die veel aandacht trokken. De heer Wiedenroth was hier niet bij aanwezig, aangezien hij zich liever bezighield met preparen en verzamelen dan zich te mengen in wetenschappelijke kringen. Hoedemaeker kwam erachter dat Wiedenroth zijn collectie wilde verkopen, alleen tot de teleurstelling van Wiedenroth bleek geen van de Duitse natuurhistorische musea zijn collectie te willen verwerven of geld ervoor te hebben. Hierdoor kwam Naturalis in de gelegenheid om de collectie te kopen.
Als wetenschapper is Hoedemaeker blij met deze collectie. Als de dozen opengaan komen er verhalen los over exemplaren van Endemoceras, een groep ammonieten die het tropische water heeft verlaten en de koudere zeeën van Europa is gaan bevolken, over Simbirskites, de gidsfossielen waaraan te zien is waar en hoe ze geleefd hebben in het vroege Krijt, over Aegocrioceras, waarbij de schotten van de kamers van het slakkenhuis elkaar niet raken en over Acanthodiscus radiatus, ammonieten die in het noorden zijn gaan leven.
Hoewel Hoedemaeker gepensioneerd is, maakt hij regelmatig een van de dozen open om te genieten van de prachtige collectie en om mee te werken aan het voortgaande onderzoek. De exemplaren worden eerst in de computer geregistreerd aan de hand van de systeemkaartjes van Wiedenroth. Ook wordt er gekeken of er nadere conservering nodig is om bederf tegen te gaan. Veel ammonieten zijn gepyritiseerd, wat betekent dat ze voor een deel uit pyriet bestaan: als ze niet geconserveerd worden, vallen ze uitelkaar onder invloed van vocht en zuurstof!
Wie de vindplaats van de Wiedenroth-ammonieten wil bezoeken moet naar het Bahnhof Waterlooplatz in Hannover gaan. Vlak achter de betegelde wand heeft Wiedenroth de ammonieten gevonden.
- Jelle Reumer, Natuurhistorisch Museum Rotterdam (bewerking Crista Hopman & Jody Mijts, Naturalis)
